اخلاق و کرامت های انسانی - بخش دوم

اخلاق و کرامت های انسانی

(بخش دوّم )

به نام خداوند بخشنده ی بخشایشگر

و به یاد ولیّ خدا امام مهدی(عج)

« رسول خدا(ص) فرمودند:

برجسته ترین شما خردمندان شما هستند.

پرسیدند: خردمندان چه کسانی هستند؟

حضرت فرمودند: صاحبان اخلاق نیکو..»

( کافی 2/ 240)

بنیادی ترین عناصر پذیرش مسئولیّت اخلاقی:

انسان موجودی مسئولیّت پذیر است، مسئول در برابر خالق هستی، در برابر خود و جامعه، و مسئول در برابر طبیعت و موجودات دیگر، و این مسئله موجب تکلیف اخلاقی او می شود.

مسئولیّت پذیری و احساس تکلیف برعکس آن چیزی است که عدّه ای مطرح می کنند که از معایب دین آن است که تکلیف مدار است، و از محاسن نظام های دموکراسی این است که آن ها حق مدارند. مگر در جایی حقّی وجود دارد که در برابر آن مسئولیّت و تکلیفی نباشد؟! اگر حکومتی حقوقی دارد مردم تکلیف و مسئولیتی دارند، و اگر مردم حقوقی دارند حکومت ها مسئولند و... حق و مسئولیّت همیشه در کنار همند، و اگر انسان ها خود را مسئول اخلاقی می دانند، خدا و جامعه و طبیعت را ذیحق می پندارند.

امّا سؤال این است که در انسان ها چه عناصری وجود دارند که با حضور آن عناصر این مسئولیّت و تکلیف به وجود می آید؟

عمده ترین عناصر تکلیف آفرین در انسان ها، در عرصه ی مسئولیّت های اخلاقی عبارتند از:

1 – بلوغ:

کودکان و افراد غیر بالغ که به حدّ رشد جسمی و عقلی نرسیده اند، از بار مسئولیّت اخلاقی فارغند. اگر چه اولیای آن ها در قبال اعمالشان مسئولیّت حقوقی دارند. از این رو در نظام اخلاقی اسلام، اعمال نیک اطفال دارای ارزش اخلاقی و ثواب و پاداش است، و شایستگی تشویق دارد، ولی رذیلت های اخلاقی آنان مورد مؤاخذه قرار نمی گیرد، و کیفر و مجازاتی را برای آنان در پی ندارد.

2 – عقل:

علاوه بر بلوغ طبیعی، وجود قوّه ی تعقّل و تدبّر، شرط پذیرش مسئولیّت اخلاقی است، بنابراین افرادی که از سلامت عقلانی برخوردار نیستند و دچار کاستی هائی در نیروی عقلانی هستند، مسئولیّت اخلاقی ندارند، و هیچ مسئولیّت اجتماعی را نمی توان به آن ها سپرد، چنان که قرآن در ارتباط با مدیریّت های مالی افراد بی سرپرست، و اموال جامعه، می فرماید:

« و اموال خود را که خداوند آن را وسیله ی قوام و پایداری زندگی شما قرار داده به سفیهان نسپارید» (آیه ی 5 سوره ی نساء)

سفیه به معنای « ابله» نیست. به معنای انسانی است که هنوز به حدّ رشد ذهنی و عقلی و اجتماعی نرسیده است، انسان غیر رشید.

یکی از دلایل ضرورت وجود عقل در فاعل، نقشی است که عقل در حصول علم و آگاهی در فاعل دارد.

3– علم یا امکان تحصیل آن:

فرد هنگامی مسئولیّت اخلاقی دارد که نسبت به زشتی و پلیدی، و ممنوعیّت آن چه باید ترک کند، و نسبت به خوبی و شایستگی آن چه باید انجام دهد، و همچنین چگونگی انجام آن، علم و آگاهی داشته باشد، و یا این که امکان دست یابی به آگاهی لازم را داشته باشد. یعنی در موقعیّت و وضعیّتی باشد که بتواند علم را تحصیل کند.

امّا چرا علم به تکلیف و یا امکان تحصیل آن، شرط مسئولیّت اخلاقی است؟

عصر جاهلیّت - قسمت اوّل...